Centrala Polskich Szkόł Dokształcających w Ameryce została powołana do życia w 1925 roku z incjatywy redaktora „Nowego Świata” Wacława Bojana-Błażewicza. Była odpowiedzią na likwidację dwujęzycznych szkόł etnicznych i miała na celu pielęgnowanie języka polskiego oraz wartości katolickich. Do jej zadań należało także otoczenie opieką placόwek oświatowych działających w stanach: Nowy Jork, New Jersey, Connecticut, Massachusett, Rhode Island, Pennsylwania, Maryland, Wirginia i Floryda. Zaistniała więc jako instytucja pełniąca rolę polonijnego kuratorium szkolnego, które wzięło na siebie ciężar współpracy z kierownictwem i kadrą pedagogiczną tworzącej się sieci polonijnych szkół.
Działalność Centrali trwała nieprzerwanie także podczas II Wojny Światowej, pomimo że wiele placówek dokształcających zawiesiło wówczas swoją działalność. W latach 50-tych, po napływie nowej emigracji z Polski, starania działaczy związanych z Centralą skupiały się na udanych próbach rekonstruowania podupadłych placówek oświatowych, przywracania im dawnej świetności , pomocy przy zakładaniu nowych. I warto podkreślić, że również ta misja zakończyła się sukcesem.
20 maja 1962 roku na Walnym Zebraniu w Nowym Jorku przyjęto i zatwierdzono Statut Centrali Polskich Szkόł Dokształcających w Ameryce, a następnie zarejestrowano ją jako organizację niedochodową w Departamencie Stanu Nowy Jork w Albany. Ze względu na zmieniające się potrzeby szkolnictwa polonijnego w 2007 roku CPSD rozpoczęła prace nad modyfikacjami w statucie. Pierwszy aneks do statutu został zatwierdzony na Walnym Zebraniu Centrali 16 września 2007r., ujednolicono system naucznia i oceniania, wprowadzono identyczne dla wszystkich formularze świadectw szkolnych, przedłużono kadencję zarządu do trzech lat oraz ustanowiono nagrodę za pracę dla nauczycieli i działaczy polonijnych ‒ statuetkę im.Janiny Igielskiej, wieloletniej wiceprezes Centrali, zmarłej w 2002r. Ostateczna wersja statutu centrali, obowiązująca na dzień dzisiejszy, została zatwierdzona na Walnym Zebraniu Statutowym 15 września 2013 roku. Niniejszy statut określa pole działania centrali, prawa i obowiązki jej członkόw oraz zakres kompetencji i obowiązkόw Zarządu centrali.
Obecnie CPSD zrzesza 75 szkόł ze stanόw: Nowy Jork, New Jersey, Connecticut, Massachussets, Rhode Island, Pennsylwania, Texas, Arizona, Wisconsin, Ohio i Floryda. Uczęszcza do nich około 10 000 uczniόw i pracuje 700 nauczycieli. Nad działalnością centrali czuwa Zarząd CPSD ‒ jedenastoosobowa grupa, wybierana na Walnym Zebraniu Centrali na 3-letnie kadencje. Zadania stojące przed Zarządem określa statut.
Funkcję prezesa Centrali Polskich Szkόł Dokształcających w Ameryce sprawuje od 2005 roku dr Dorota Andraka, dyrektor PSD przy parafii św.Cyryla i Metodego na Brooklinie. Dzięki prężnej działalności zarządu pod Jej kierownictwem Centrala stała się jedną z czołowych organizacji polonijnych istniejących na Wschodnim Wybrzeżu Stanόw Zjednoczonych. Wystarczy wspomnieć o randze kontaktów, jakie nawiązano, by usprawnić działalność szkół i podnieść ich prestiż. Poczynając od współpracy z Konulatem Generalnym RP w Nowym Jorku, poprzez organizacje polonijne, jak Instytut Piłsudskiego czy Polsko-Słowiańska Federalna Unia Kredytowa, a kończąc na rozległej wymianie doświadczeń zawodowych z instytucjami edukacyjnymi w Polsce. W efekcie, starania dr Doroty Andraki umożliwiły organizowanie konferencji metodycznych i warsztatόw szkoleniowych dla nauczycieli polonijnych oraz rodziców. Za pośrednictwem Pani Prezes tutejsza Polonia mogła spotkać się z wybitnymi specjalistami z Uniwersytetu Marii Skłodowskiej – Curie z Lublina, Uniwersytetu Jagiellońskiego z Krakowa, Uniwersytetu Warszawskiego z Warszawy, Akademii Pedagogicznej im. KEN z Krakowa, Centrum Doskonalenia Nauczycieli z Lublina, Wyższej Szkoły Pedagogiki i Psychologii w Warszawie , Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Również ogromny udział ma dr Dorota Andraka w zdobywaniu licznych grantów z Polski. Dzięki jej przedsiębiorczości udało się niejednokrotnie pozyskiwać pieniądze na rozwój i kulturowe wzbogacanie szkolnictwa polskiego w Ameryce od tak imponujących partnerów, jak: Ministerstwo Edukacji Narodowej, Ministerstwo Spraw Zagranicznych, Senat RP. Ten rodzaj działalności Centrali nie tylko umożliwił organizowanie wspomnianych szkoleń i warsztatόw przy bardzo niskich kosztach własnych naszej instytucji, ale przyczynił się znacząco do podniesienia kwalifikacji kadry pedagogaicznej, która została dodatkowo zaopatrzona w podręczniki i pomoce dydaktyczne. Jeśli podstawowym zadaniem Centrali jest dbałość o efektywne i nowoczesne nauczanie w polonijnych szkołach, to właśnie dobrze wyszkolona kadra i dobre jej wyposażenie w podręczniki oraz pomoce dydaktyczne należą do najważniejszych elementów tego procesu.
W trosce o kultywowanie języka polskiego, rodzimej historii, tradycji i kultury wśrόd polonijnych dzieci, Centrala przez wiele lat organizowała konkursy międzyszkolne poświęcone przedstawicielom polskiej literatury, nauki i kultury lub znajomości języka polskiego. Gdy okazało się, że współzawodnictwo między szkołami osłabia ideę konkursów, zamieniono je w roku 2015 na Festiwale Szkόł Polonijnych. Dzięki temu wyeliminowano czynnik konkurencji na rzecz akcentowania istotnych wartości: kultywowania tradycji i kultury polskiej i uczniowskich talentόw , co spotkało się ze wspaniałym odbiorem i przyciągnęło setki uczniόw, rodzicόw i nauczycieli.
Dzieci uzdolnione literacko już od dziesięciu lat mierzą się w bojach o laury w Międzynarodowym Konkursie Literackiej Twόrczości Dzieci i Młodzieży im.Wandy Chotomskiej. Ich udział w tym wydarzeniu stał się możliwy dzięki współpracy CPSD z organizatorami konkursu w Słupsku. Piękna tradycja uroczystego finału, gdy w Konsulacie RP wręczane są nagrody i wyróżnienia, jest nie tylko świętem młodych poetów i prozaików,ale także nauczycieli, dbających o konkursowe prace, szkół, w których wyrastają utalentowani laureaci i rodziców, uczestniczących w finałowej gali. A pokłosiem literackich bojów stały się coroczne wizyty wybitnych przedstawicieli polskiej literatury, kultury i sztuki. W ubiegłym roku gościli w Nowym Jorku: Barbara Kosmowska, Michał Ogόrek i Jerzy Kisielewski, ktόrzy przy okazji pobytu w Stanach Zjednoczonych odwiedzili wiele szkόł polonijnych w kilku stanach, spotykając się z około 2000 tysiącem uczniόw. W ciągu ostatniego dziesięciolecia uczniowie polonijnych szkół spotykali się i rozmawiali z wieloma popularnymi w kraju twórcami: z Wandą Chotomską, Grzegorzem Kasdepke, Pawłem Beręsewiczem, Edwardem Lutczynem, Agnieszką Frączek czy z profesorem Grzegorzem Leszczyńskim, znawcą literatury dziecięco-młodzieżowej.
Kolejna inicjatywa Centrali objęła swym zainteresowaniem uczniόw polskich szkół dokształcających w przedziale wiekowym 14 – 17 lat. Poza kryterium wiekowym istotne dla organizatora było, aby wyłonić młodzież, która wykazuje się bardzo dobrymi ocenami, wzorowym zachowaniem, a także czynnym udziałem w życiu szkoły i w uroczystościach polonijnych. Spełniająca te wymogi grupa już od 2014 roku ma okazję uczestniczyć w dwutygodniowym obozie językowym w Pułtusku. Projekt wyjazdu młodzieży reliazowany jest wspólnie z Fundacją „Linguae Mundi” z Warszawy, a współfinansowany ze środków Ministerstwa Spraw Zagranicznych i Ministerstwa Edukacji Narodowej w ramach konkursu na realizację zadania “Współpraca z Polonią i Polakami za granicą”. Po raz pierwszy z terenu Stanów Zjednoczonych wyjechało do Pułtuska 25 uczniów, gdzie czekało na nich 25 rόwieśnikόw z Warszawy. Ze względu na bardzo atrakcyjny program obozu i duże zainteresowanie nim młodzieży, latem 2015 roku zorganizowano dwa turnusy, w ktόrych uczestniczyło już 33 uczniόw, a obecnie trwają prace nad kolejnymi wyjazdami, być może dla większej ilości uczestnikόw, na najbliższe wakacje. Ostatnią atrakcją dla polonijnych uczniόw było spotkanie 14 stycznia w siedzibie Polsko-Słowiańskiej Federalnej Unii Kredytowej przy McGuinness Boulevard na Greenpoincie z niezwykłą osobą -10-letnim podróżnikiem, Szymonem Radzimierskim, zorganizowane przez Polonijny Klub Podróżnika i CPSD. Szymon, ktόry mόwił piękną polszczyzną, posługiwał się również swobodnie językiem angielskim, zwiedził prawie 30 krajów, o swoich wyprawach pisze na blogu www.planetkiwi.pl, a na spotkaniu opowiadał o odbytych podrόżach w sposόb zabawny i elokwentny.
CPSD jest także organizatorem-przez wiele lat wraz z Komisją Oświatową Kongresu Polonii Amerykańskiej, a od 2014 roku pod własnym patronatem ‒ egzaminu Polish Regent, obecnie znanego pod nazwą LOTE (Launguage Other Then English), ktόrego pozytywne wyniki pozwalają młodzieży zdobyć 3 kredyty w amerykańskich szkołach średnich, a w niektόrych przypadkach, rόwnież dodatkowe kredyty na studiach. Od 2004 do 2015r polonijni uczniowie mieli okazję przystąpić do egzaminόw certyfikatowych z Języka Polskiego Jako Obcego, ktόry został wprowadzony w Polsce przez Ministerstwo Edukacji Narodowej 15 października 2003r. Egzamin przeprowadzany był przez Państwową Komisję Poświadczania Znajomości Języka Polskiego Jako Obcego. Jedynie w roku 2016 egzamin się nie odbył z powodu prac, jakie Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego wraz z Ministerstwem Edukacji Narodowej prowadziły nad procesem legislacyjnym, stwarzającym nowe podstawy do certyfikowania języka polskiego jako obcego. Przy okazji pojawiła się szansa na uzyskanie uprawnień do organizowania tychże egzaminów przez Centralę Polskich Szkół Dokształcających w Ameryce i w wyniku starań dr Doroty Andraki, 12 lipca 2016, zostały one nadane przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Obecnie trwają czynności, które umożliwią przejęcie przez naszą Centralę wspomnianych uprawnień. A dzięki inicjatywie dr D. Andraki i przy wspόłpracy lubelskiego Uniwersytetu im. Marii Składowskiej-Curie,ktόrych rezultatem były 2-letnie eksternistyczne podyplomowe studia o kierunku: nauczanie języka polskiego jako obcego, na ktόrych dową, lutym 2010 roku ukończyło naukę 56 pedagogόw zatrudnionych w polskich szkołach, Centrala posiada aktualnie własną kadrę, która spełnia warunki, konieczne do zasiadania w komisjach egzaminacyjnych.
Jest rzeczą oczywistą, że żadna organizacja niedochodowa, a do takich należy Centrala, nie może efektywnie działać bez wsparcia innych instytucji. Od wielu lat CPSD prowadzi ścisłą wspόłpracę z Polsko ‒ Słowiańską Federalną Unią Kredytową, co pozwala jej pozyskiwać środki na rzecz szkolnictwa polonijnego. W ramach wspólnych projektów i starań od 2011r. absolwenci polskich szkόł dokształcających podejmujący naukę na wyższych uczelniach, otrzymują stypendia. W roku ich ustanowienia przyznano 6 takich wyróżnień naszym maturzystom na kwotę $8,500, a w 2016 roku 26-ciu osobom na kwotę $35,000. Kiedy mowa o PSFUC i jej przedstawicielach, należy podkreślić, że są oni aktywnymi uczestnikami organizowanych przez Centralę wydarzeń. A jest ich mnόstwo: Bal z okazji Święta Edukacji Narodowej, Spotkanie Opłatkowe w Konsulacie RP, Studniόwka, Festiwal Szkόł Polonijnych, żeby wymienić tylko kilka z nich.
Minął również rok od momentu, gdy Centrala podjęła udaną, bo konsekwentnie realizowaną inicjatywę wydawania własnego pisma „Asystent”. Kwartalnik, który jest i fachową pomocą dla szkolnej kadry, i oknem na sprawy krajowe, a także miejscem pragnącym zbliżyć do siebie rozproszone środowisko polonijnych nauczycieli. „Asystent” powoli zdobywa kolejnych współpracowników z prestiżowymi nazwiskami. Jego bezcenną zaletą jest rozmach tematyczny, zapewniający lekturę różnym pokoleniom czytelników. A co najważniejsze ‒ jego łamy są areną dla sukcesów i uczniów i nauczycieli. Zespół redakcyjny wciąż pozyskuje kolejnych dziennikarzy ‒ amatorów, gotowych oprowadzać nas po swych szkołach i rozmawiać o problemach dotykających polonijne placówki dydaktyczne.
W maju 2016 roku została powołana Fundacja na rzecz Wspierania i Rozwoju Szkόł Polonijnych, założona przez Centralę, ktόra jest organizacją pozarządową, łączącą działalność szkόł polonijnych z działalnością placόwek i organizacji w Polsce. Jej celem jest opracowywanie projektόw, ktόre będą uzupełniać bieżące potrzeby szkolnictwa polonijnego z ukierunkowaniem na nauczycieli, uczniόw i społeczność polonijną skupioną wokόł szkόł.
Rok szkolny 2016/17 osiągnął już pόłmetek. Wiele projektόw i przedsięwzięć zostało zrealizowanych, ale kalendarz centrali wciąż jest pełen kolejnych planów. W czasie ferii zimowych ok. 200 uczniόw weźmie udział w rekolekcjach w Amerykańskiej Częstochowie organizowanych już od 9 lat, a w czerwcu wyjadą tam nauczyciele. Zaplanowane są warsztaty o nauczaniu przedszkolnym prowadzone przez dr Beatę Jędryka z Wydziału Polonistyki Stosowanej Uniwersytetu Warszawskiego oraz szkolenie pod tytułem „Rozwόj kompetencji coachingowych nauczycieli” prowadzone przez Agnieszkę Jurczak-Dziełak i Martę Kwiecińską z Akademii Coachingu. Z kolei w kwietniu odbędzie się III Festiwal Szkόł Polonijnych, ktόrego hasłem przewodnim będzie rzeka Wisła i obchodzona w ubiegłym roku rocznica 1050-lecia Chrztu Polski. Dodajmy, że w Senacie RP i w Ministerstwie Spraw Zagranicznych czekają na odpowiedź projekty powstałe przy wspόłpracy CPSD z rόżnymi ośrodkami w Polsce.
A tymczsem, 5 lutego 2017 roku, odbędzie się Walne Zebranie Sprawozdawczo-Wyborcze CPSD, na ktόrym zostanie powołany nowy zarząd. I niezależnie kto wejdzie w jego skład ‒ poprzedni członkowie (bo według Statutu Centrali mają prawo kandydować ponownie), czy nowi ludzie, gotowi poświęcać swój czas polskim szkołom, niezmienny pozostaje fakt, że będą to pasjonaci oddani idei, ktόra stanowiła podwaliny powstania Centrali ponad 90 lat temu, gdy pionierzy naszej instytucji zrozumieli, że bez kultywowania języka polskiego, historii, polskich tradycji i miłości do starej Ojczyzny, łatwo zgubić na obcej ziemi swą tożsamość i okraść młode pokolenia Polaków z ich własnych korzeni. Dlatego te wybory należą do zadań i trudnych i odpowiedzialnych. Jak zawsze, gdy w centrum uwagi są polonijne dzieci mieszkające w Stanach Zjednoczonych, a pracę dla nich nie mierzy się w pieniądzach, a w odruchach serca i społecznikowskiej pasji. Warto o tym pamiętać i wybrać tych, o których wiemy, ile potrafią i z jaką miłością oddają się w służbę innym.
Zarząd CPSD od lewej: Ewa ZAłusińska, Bożena Mahmoud, Wioletta Jusińska, REnata Jujka, Maria Pażdzior-Marchwińska, Waldemar Kułakowski, Renata Ochocka, drDorota Andraka, Lucyna Lis, Anna Tracz, nieobecny na zdj.Jan Kozak
Bożena Mahmoud
Rzecznik prasowy CPSD
