O nas

Centrala Polskich Szkół Dokształcających to historia. I ludzie…

 

Dziś rzadko kiedy zastanawiamy się nad dziejami Centrali Polskich Szkół Dokształcających. Ona po prostu jest, funkcjonuje, zapewnia stabilizację i rozwój polskości z dala od ojczyzny. Ale przecież ten potężny ruch oświatowy nie powstał z dnia na dzień. Nie został powołany dla ostatniego pokolenia małych Polaków. Dzisiejszą polską szkołę doskonale działającą za oceanem poprzedzały lata pionierskich starań, poświęceń i rezygnacji z własnego życia na rzecz trwania pod wspólną flagą emigracji. Komu więc zawdzięczamy te zalążki polskości na Wschodnim Wybrzeżu? Co sprawiło, że łączy nas dziś owa wszechmocna „Centrala”? 

Spójrzmy życzliwie na kilka już historycznych, ale jakże ważnych faktów. Pomoże nam w tym artykuł Jana Woźniaka, (pełniącego funkcję prezesa CPSD nieprzerwanie przez 41 lat od 1964 r.), w którym autor analizuje początki szkolnictwa i dzieje Centrali Polskich Szkół Dokształcających w Ameryce Północnej w latach 1915‒1983.

Autor słusznie wskazuje rok 1915 jako kluczowy moment rozwoju przyszłego życia oświatowego. Ale zanim odbyły się pierwsze lekcje w języku polskim, rosła w siłę amerykańska Polonia, o czym świadczyły wciąż powstające nowe kościoły oraz szkoły, z oczywistych względów zakładane przy ośrodkach parafialnych.

W Nowym Jorku już w roku 1911 Rada Oświatowa podjęła decyzję o powołaniu polskiej szkoły dokształcającejna Manhattanie, a gdy cztery lata później placówka rozpoczęła swą działalność, pomysł rozwinięcia tej idei podchwyciły kolejne dzielnice. Najpierw Greenpoint, potem South Brooklyn, wreszcie Astoria. Każda następna powoływana do życia szkoła usytuowana była w miejscowości z dużą liczbą osiedleńców z Polski. Jan Woźniak z całą mocą podkreśla w swoim artykule, że ruch oświatowy, doskonale rozwijający się przez kolejne lata, został poważnie ograniczony po I wojnie światowej i jako przyczynę wskazuje drastyczną zmianę polityki imigracyjnej Stanów Zjednoczonych. Zapadające wówczas uchwały kongresowe miały na celu eliminowanie wszelkich pierwotnych kultur etnicznych, w tym języka. Ucierpiały na tym szkolne programy nauczania, poddawane licznym restrykcjom. Odpowiedzią polskich oświatowców było zawiązanie w roku 1925 organizacji broniącej narodowych tradycji. Do takiej właśnie roli powołano Centralę Polskich Szkół Dokształcających, która wzięła na siebie ciężar walki o kontynuację nauczania polsko-amerykańskich dzieci w duchu tych wartości, które zawsze były Polakom najbliższe. Pomysłodawcą był Wacław Bojan-Błażejewicz, redaktor „Nowego Świata”. To on zaproponował, aby powołać do życia CPSD jako odpowiedź na likwidację dwujęzycznych szkół etnicznych. 

W tym trudnym czasie młodziutka jeszcze Centrala mogła liczyć na pomoc polskiego Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego współpracującego z konsulatem RP. Pojawili się w Ameryce oświatowi instruktorzy, zaczęto organizować konferencje i zjazdy, a Centrala, której zasięg obejmował już całe Stany Zjednoczone, roztoczyła opiekę nad dawnymi szkołami parafialnymi, co umożliwiło wznowienie w nich nauki języka polskiego i kultury naszego kraju. Właśnie dlatego w latach 1928‒1939 obserwujemy niezwykle ożywiony ruch pedagogiczny, a dla oświatowej Polonii wręcz złote lata rozwoju, obfitujące w liczne sukcesy szkolnych przedsięwzięć. Centrala doskonale wywiązuje się w tym okresie z roli „parasola”, zapewniając coraz liczniejszej sieci polskich szkół wsparcie merytoryczne oraz współpracę z ich kierownictwem i kadrą pedagogiczną.

Problemy pojawiają się dopiero w czasach II wojny światowej, która sprawia, że amerykańskie społeczeństwo traci zainteresowanie dla spraw oświatowych. Jan Woźniak przekonuje w swym artykule, że pomimo niesprzyjających warunków polonijni działacze oświatowi nie ustają w próbach aktywizowania szkół i procesu nauczania. Nie zniechęcają ich nawet problemy kadrowe wynikające z braku nauczycieli czy trudności z wydawaniem podręczników. Te wysiłki oraz wydatna pomoc setek oświatowych stowarzyszeń pozwalają placówkom zachować rolę ośrodków polskości promujących rodzimą kulturę, literaturę i język. Zmienia się jedynie dynamika tych działań w porównaniu z okresem międzywojennego rozwoju. Mimo to praca Centrali trwa nieprzerwanie, odwrotnie, aniżeli w części placówek, których działalność w okresie wojennym i powojennym zawieszono. 

Mimo wysiłków aktywnie pracującego wówczas oświatowca, pana Grzegorza Liwacza-Błotnickiego, oraz grupy wspierających go nauczycieli – szkolnictwo polonijne zaczynało wchodzić w dobę kryzysu. Powodem była nie tylko utrudniona współpraca z ojczyźnianymi ośrodkami, ale także konieczność zajęcia określonego stanowiska politycznego. Dla Polonii był to bez wątpienia najbardziej istotny moment zmian, które uderzały w dotąd ogólnie akceptowalny model ruchu pedagogicznego. Przy tej okazji nie sposób pominąć wielkich zasług profesora Grzegorza Liwacza-Błotnickiego dla wciąż walczącej z przeszkodami polonijnej oświaty. Jako kierownik i wykładowca pracował wówczas w Polskich Uniwersytetach Ludowych w Detroit, Filadelfii i Passaic. Prowadził kursy wiedzy o Polsce dla młodzieży i dorosłych. Został też zapamiętany jako obrońca mowy polskiej, odznaczony przez władze Krzyżem Legionowym i Krzyżem Kawalerskim Polonia Restituta.

Tymczasem zmieniły się krajowe priorytety ideowe, więc i szkolnictwo polonijne musiało szukać kompromisowych rozwiązań. Centrala, próbująca kontynuować swą misję z okresu międzywojennego, stała się mimowolną ofiarą ideowych i politycznych różnic, które skutecznie komplikowały wewnętrzne struktury polonijnej oświaty. Liczne nieporozumienia, subiektywne sądy, sprawy natury personalnej czy nowe koncepcje pedagogiczne dyktowane politycznymi uwarunkowaniami sprawiły, że część placówek szkolnych zrezygnowała ze współpracy z Centralą. To jeden z powodów, dla których CPSD skoncentrowała swą działalność na stanach Ameryki wyróżniających się mocnymi ośrodkami polonijnymi, kipiącymi dynamicznym życiem kulturalnym. W jej najbliższym zasięgu znalazły się więc Nowy Jork, Pensylwania, New Jersey i Connecticut. Dodajmy, że Nowy Jork już na zawsze pozostanie siedzibą oświatowych władz, które podejmą skutecznei potrzebne działania integracyjne,  ponownie łącząc środowisko nauczycieli i szkolnych działaczy. 

Do takich najważniejszych kroków należy nawiązanie współpracy z liczącymi się organizacjami typu: Fundacja Kościuszkowska czy Polski Instytut Naukowy. Pamiętajmy, że właśnie te instytucje zawsze cieszyły się popularnością i szacunkiem wśród Polonii, co podnosiło także rangę Centrali jako organu biorącego odpowiedzialność za polską oświatę na uchodźstwie. I umożliwiało jej rozwój. Świadczy o tym szereg konferencji, które odbywały się pod wspólnymi auspicjami. Rosło też zaufanie społeczne dla oświatowych placówek pozostających pod opiekuńczymi skrzydłami CPSD. 

Lata pięćdziesiąte i sześćdziesiąte obfitowały w napływ emigracji, co sprawiło, że starania działaczy Centrali przyniosły udane rekonstrukcje podupadłych szkół, przywrócenie im dawnej świetności i sukcesy w zakładaniu nowych ośrodków.

Nadszedł rok 1962. 

20 maja na Walnym Zebraniu w Nowym Jorku Centrala została oficjalnie zarejestrowana jako organizacja niedochodowa. Uporządkowanie spraw prawno-administracyjnych umożliwiło jej dalszy rozwój. Nad działalnością Centrali czuwał Zarząd CPSD, a zadania stojące przed Zarządem określał statut uwzględniający również późniejsze zmiany w zapisach. Kolejne władze, na czele z prezesem Janem Woźniakiem zajęły się ujednoliceniem podręczników oraz programów nauczania. Tworzone były kulturalne wydarzenia integrujące szkolne społeczności (na przykład „Dzień Polskiej Szkoły” obchodzony od 1972 r.). W tym okresie nawiązano liczne współprace z ośrodkami naukowymi w Polsce. Początkowo były to ożywione kontakty z Katolickim Uniwersytetem Lubelskim, które w latach dziewięćdziesiątych rozszerzyły się o kolejne uczelnie: Uniwersytetem Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, Wyższą Szkołą Pedagogiczną w Rzeszowie oraz Uniwersytetem Jagiellońskim w Krakowie. Członkowie zarządów aktywnie uczestniczyli w organizowanych w Polsce przez wyższe uczelnie sympozjach i konferencjach. CPSD od 1985 r. brała czynny udział w zjazdach nauczycieli i komitetów rodzicielskich. Reprezentowana była również przez swych członków podczas I Forum Polonijnego w 1995 r., organizowanego przez Stowarzyszenie „Wspólnota Polska”.Szerokie kontakty ze środowiskiem naukowym, współpraca i wymiana doświadczeń z innymi polonijnymi organizacjami stopniowo zmieniały oblicze ruchu pedagogicznego.

W roku 2005 funkcję prezesa Centrali przejęła dr Dorota Andraka, dyrektor PSD przy parafii św. Cyryla i Metodego w Nowym Jorku. Zarząd pod jej kierownictwem kontynuuje prace poprzednich działaczy, ale także wytycza nowe cele. Nie chodzi już o podtrzymywanie sentymentów kulturowych i nostalgicznych emocji. Prace oświatowe zaczynają zmierzać w stronę przygotowania nowego pokolenia Polaków do partnerskiego na równi z innymi narodowościami, uczestnictwa w życiu ekonomicznym, politycznym, naukowym czy kulturalnym Ameryki. Priorytetem wychowawczym staje się podnoszenie aspiracji, troska o doskonałą znajomość języka i wiedzy o ojczyźnie. 

XXI wiek w osiągnięciach Centrali to moment rozpoczęcia ambitnej walki o mądrą
i współczesną szkołę polonijną, z zapleczem dobrze przygotowanych pedagogów, świetnych programów wychowawczych i doświadczeń zdobytych w poprzednich latach. A wszystko po to, by szkoła polonijna spełniła ambitne plany najmłodszego pokolenia i wychowała je na obywateli świata, co także pozostaje w zgodzie z wizerunkiem ojczyzny. Pamiętajmy, że Polska w międzyczasie stała się krajem silnym na geopolitycznej mapie Europy. Silnym
i świadomym swej atrakcyjności w wielu dziedzinach współczesnego życia.

Dzięki prężnej działalności Zarządu Centrala szybko stała się jedną z czołowych organizacji polonijnych na Wschodnim Wybrzeżu Stanόw Zjednoczonych. Wpływ na jej status społeczny mają wszelkie poczynania przynoszące szkołom nie tylko środowiskowy prestiż. Za sprawą działaczy możliwy jest dalszy, nowoczesny rozwój placówek oświatowych, na który złożyły się kolejne sukcesy. Wśród tych najważniejszych wymienić trzeba te, których domagał się w swym artykule Jan Woźniak, a zatem: nawiązanie współpracy z organizacjami rządowymi i polonijnymi, umożliwienie wprowadzenia egzaminów potwierdzających znajomość języka polskiego jako drugiego, podjęcie współpracy z ośrodkami akademickimi z Polski. Wreszcie, niezwykle ważne dla kadry uczącej – wprowadzenie wspólnie z UMCS studiów podyplomowych o kierunku „Nauczanie języka polskiego jako drugiego”. Pierwszą edycję 2-letnich eksternistycznych podyplomowych studiów ukończyło 56 pedagogόw zatrudnionych w polskich szkołach.Kolejne edycje organizowane były przy współpracy z Uniwersytetem Warszawskim i z Uniwersytetem Śląskim.

Podobnie imponująco prezentują się działania mające już charakter cykliczny, a więc niemal na stałe wpisane w kalendarz prac Centrali. W trosce o kultywowanie języka polskiego, rodzimej historii, tradycji i kultury odbywają się coroczne studniówki, Festiwal Szkół Polonijnych integrujący szkolną społeczność, promocje polskiej literatury współczesnej z udziałem znanych pisarzy, liczne konkursy tematyczne oraz organizacja rekolekcji w Amerykańskiej Częstochowie. Trzeba też wspomnieć o stypendiach przyznawanych uczniom czy warsztatach i konferencjach organizowanych z myślą o nauczycielach.

Pokłosiem tych działań stały się spotkania i rozmowy z wieloma popularnymi w kraju twórcami: Pawłem Beręsewiczem, Wandą Chotomską, Ewą Chotomską, Agnieszką Frączek, Grzegorzem Kasdepke, Jerzym Kisielewskim, Barbarą Kosmowską, Edwardem Lutczynem, Michałem Ogórkiem, Rafałem Witkiem, Katarzyną Wasilkowską, czy z profesorem Grzegorzem Leszczyńskim, znawcą literatury dziecięco-młodzieżowej.

Tym wydarzeniom towarzyszy owocna współpraca z najważniejszymi ośrodkami
i instytucjami polonijnymi:z Konsulatem Generalnym RP w Nowym Jorku, Instytutem Piłsudskiego czy Polsko-Słowiańską Federalną Unią Kredytową. Tę listę kończą instytucje edukacyjne z Polski umożliwiające organizowanie konferencji metodycznych i warsztatόw szkoleniowych dla nauczycieli polonijnych oraz rodziców, a także zapewniające spotkania z wybitnymi specjalistami z wcześniej wymienionych ośrodków, jak również z krakowskiej Akademii Pedagogicznej, Centrum Doskonalenia Nauczycieli z Lublina, Wyższej Szkoły Pedagogiki i Psychologii w Warszawie, Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach oraz Uniwersytetu Pomorskiego w Słupsku. 

Pozyskiwane granty na rozwój i kulturowe wzbogacanie szkolnictwa polskiego w Ameryce od tak imponujących partnerów jak: Ministerstwo Edukacji Narodowej, Ministerstwo Spraw Zagranicznych i Senat RP, nie tylko umożliwiają organizowanie wspomnianych szkoleń i warsztatόw przy bardzo niskich kosztach własnych Centrali, ale przyczyniają się także znacząco do podnoszenia kwalifikacji kadry pedagogicznej, która zostaje dodatkowo zaopatrzona w podręczniki i pomoce dydaktyczne.

Stało się to możliwe dzięki powołaniu w 2016 r. Fundacji na Rzecz Wspierania i Rozwoju Szkół Polonijnych z siedzibą w Warszawie. Pojawiły się nowe możliwości współpracy. Dzięki niej uczniowie w przedziale wiekowym 12–17 lat mieli okazję uczestniczyć w dwutygodniowych obozach językowych, które w latach 2014–2016 odbyły się w Pułtusku. Projekt ten, realizowany przy współpracy z Fundacją „LinguaeMundi”,był także współfinansowany ze środków Ministerstwa Spraw Zagranicznych i Ministerstwa Edukacji Narodowej. W latach 2017–2018 młodzież wzięła udział w obozie pod hasłem „Śladami Kopernika” i spotkała się w Rucianem-Nidzie z rówieśnikami z Polski i Niemiec. To wydarzenie odbyło się w ścisłej współpracy z wcześniej wspomnianą fundacją, która jest organizacją pozarządową, uzupełniającą bieżące potrzeby szkolnictwa polonijnego.

Od wielu lat CPSD z powodzeniem organizuje egzamin World Language Comprehensive Exam–początkowo pod patronatem Komisji Oświatowej Kongresu Polonii Amerykańskiej, wcześniej jako Polish Regent i kolejno LOTE, a od 2014 roku już pod swoim własnym, pozwalającym zdobyć uczniom szkół polonijnych 3 kredyty w amerykańskich szkołach średnich, a w niektórych przypadkach również dodatkowe kredyty na studiach. 

Od 2004 do 2015 roku polonijni uczniowie mieli okazję przystąpić do egzaminόw certyfikatowych z języka polskiego jako obcego, który został wprowadzony w Polsce przez Ministerstwo Edukacji Narodowej 15 października 2003 roku. Egzamin przeprowadzany był przez Państwową Komisję ds. Poświadczania Znajomości Języka Polskiego Jako Obcego. Jedynie w roku 2016 egzamin się nie odbył z powodu prac, jakie Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego wraz z Ministerstwem Edukacji Narodowej prowadziły nad procesem legislacyjnym, stwarzającym nowe podstawy do certyfikowania tego przedmiotu. Przy okazji pojawiła się szansa na uzyskanie uprawnień do organizowania tychże egzaminów przez Centralę Polskich Szkół Dokształcających w Ameryce i 12 lipca 2016 roku zostały one nadane Centrali przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Od tej poryegzaminy certyfikacyjne są przeprowadzane w naszym ośrodku.

W 2024 roku zarząd CPSD powołał koordynatorów do przeprowadzenia egzaminu STAMP 4S, który umożliwia uczniom otrzymanie Global Seal of Biliteracy (Światową Pieczęć Dwujęzyczności).

Wspaniałe efekty dla rozwoju naszych szkół przynosi również wieloletnia współpraca z Polsko-Słowiańską Federalną Unią Kredytową, co pozwala CPSD pozyskiwać środki na rzecz szkolnictwa polonijnego. W ramach wspólnych projektów i starań od 2011 roku nasi absolwenci podejmujący naukę na wyższych uczelniach otrzymują stypendia.

Minęło 9 lat od momentu, gdy Centrala podjęła udaną, bo konsekwentnie realizowaną inicjatywę wydawania własnego pisma „Asystent”. Kwartalnikj est fachową pomocą dla szkolnej kadry, oknem na sprawy krajowe, a także miejscem pragnącym zbliżyć do siebie rozproszone środowisko polonijnych nauczycieli. Rozmach tematyczny i problematyka metodyczna pisma zapewniają mu rosnącą popularność w emigracyjnym środowisku. A co najważniejsze ‒ jego łamy są otwarte na sukcesy i uczniów, i nauczycieli. Zespół redakcyjny wciąż pozyskuje kolejnych dziennikarzy amatorów, gotowych oprowadzać nas po swych szkołach i rozmawiać o problemach dotykających polonijne placówki dydaktyczne.

23 maja 2018 roku Centrala wraz ze Stowarzyszeniem Wspólnota Polska w Konsulacie RP w Nowym Jorku otworzyła Lokalny Ośrodek Metodyczny (LOM), którego zadaniem była integracja i wsparcie metodyczne nauczycieli. Instytucja ta funkcjonowała przez kolejne dwa lata. W 2022 roku powołano Centrum Doskonalenia Nauczycieli przy CPSD. W ramach tego ośrodka organizowane są szkolenia poświęcone problemom metodyki nauczania, dydaktyki i wsparcia psychologicznego, jak również konferencje metodyczne.

W 2023 roku CPSD za pośrednictwem Fundacji na rzecz Wspierania i Rozwoju Szkół Polonijnych nawiązała współpracę z Instytutem Rozwoju Języka Polskiego im. św. Maksymiliana Marii Kolbego. Dzięki temu partnerstwu możliwe stało się pozyskiwanie wsparcia finansowego i organizacyjnego dla działań prowadzonych przez CPSD. Daje to sposobność do realizacji wartościowych działań edukacyjnych i kulturalnych, szczególnie nowych projektów pisanych z myślą o młodzieży polonijnej. Dzięki uzyskanemu wsparciu finansowemu możliwa jest również realizacja lokalnych inicjatyw edukacyjno-kulturalnych w środowiskach szkolnych – takich jak koncerty, warsztaty artystyczne czy wydarzenia integracyjne.

Nie sposób wymienić wszystkich inicjatyw CPSD. Dość powiedzieć, że nieprzerwanie, od dziesięcioleci polscy działacze, wizjonerzy, aktywiści poświęcają swój bezcenny czas dla polonijnej oświatowej rodziny. Inicjatywy stają się przestrzenią dialogu, twórczości i wzajemnego zrozumienia – fundamentem silnej i świadomej wspólnoty. Dzięki wytrwałym staraniom i pracy kolejnych członków zarządów CPSD wizja oraz marzenia o rozwoju szkolnictwa polonijnego, zapoczątkowane przez naszych poprzedników, zostały z powodzeniem zrealizowane. Działania te stanowią kontynuację wieloletniej misji, głęboko zakorzenionej w historii i wartościach, które od pokoleń kształtują polską edukację poza granicami kraju. Dziedzictwo naszych założycieli nie zostało zapomniane ani zniszczone – przeciwnie, jest żywe i twórczo rozwijane, stanowiąc fundament dla kolejnych pokoleń młodych Polaków. Ta szczególna misja od początku domagała się szczególnego świadectwa. Dlatego w piątą rocznicę śmierci Janiny Igielskiej zarząd CPSD ustanowił nagrodę dla zaangażowanych w rozwój szkół polonijnych nauczycieli, aktywistów czy instytucji. Jest nią statuetka imienia tej wyjątkowej działaczki, wieloletniej wiceprezes Centrali, zmarłej w roku 2002. Należy podkreślić, że działacze związani z edukacją polonijną otrzymują Medale Komisji Edukacji, a także odznaczenia państwowe przyznawane przez Kancelarię Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.

Dziś CPSD zrzesza 71 szkół ze stanόw: Nowy Jork, New Jersey, Pensylwania, Connecticut, Massachusetts, Rhode Island, Floryda, Texas, Georgia, North Carolina. A dane z roku szkolnego 2024/2025 informują, że pracuje w nich 772 nauczycieli i uczęszcza na zajęcia 8314 uczniów.

Przed nami rok 2025, jubileuszowy dla osób skupionych wokół Centrali. Będzie to okazja, by po raz kolejny dokonywać podsumowań obejmujących wspaniałe stulecie pracy tych wszystkich, którzy oddali lata życia na krzewienie nauki języka polskiego i piękne utrzymywanie tożsamości narodowej. Dlatego w przeddzień tych świąt warto, a nawet trzeba przypomnieć, że Centrala, niezależnie od czasów, drobnych klęsk i wielkich sukcesów ‒ to zawsze ludzie…

Opracowała Barbara Kosmowska